Dit artikel verscheen op 26/02/2023 in de nieuwsbrief van CIMIC-VZW

Bij de vernissage van de expositie ‘Faces of Water’ op 21 oktober 2022 in Bozar, sprak de IJslandse auteur Andri Snær Magnason over zijn boek ‘On Time and Water’. Zijn belangrijkste conclusie: de geologische tijdschaal waarop de wereld zoals we die kennen tot stand is gekomen, staat in geen verhouding tot de nooit geziene snelheid waarmee onze wereld nu aan het veranderen is.

Andri leidt zijn verhaal in met zijn grootmoeder van 93 die een verhaal vertelt aan haar 9-jarige kleindochter. Die zal het misschien op haar beurt op 93-jarige leeftijd doorvertellen enz. De kleindochter is een schakel die generaties verbindt over een tijdspanne van 260 jaar, een periode die illustratief is voor de menselijke schaal. “De gletsjers smelten voor onze ogen, terwijl ze er al duizenden jaren gewoon hadden moeten staan.”

In het boek schrijft hij uitgebreid over de tijd van zijn grootouders in het ongerepte IJsland, hij citeert een andere IJslandse auteur Helgi Valtýsson die in de jaren 1940 zijn reis beschrijft door de ongerepte hooglanden op zoek naar de laatste kudde rendieren op het eiland. Ze stammen af van dieren die in 1797 werden geïntroduceerd. Hij stelt vast dat de taal van Helgi van een andere tijd is, die rust op een oude traditie van lofdichten voor de natuur.

Overmand door weemoed

Hoewel onvertaalbaar volgens Andri, doet hij toch een poging: “De hooglanden zijn een brede omhelzing, de bergen kleuren blauw. Hun stilte maakt je stil, luisterend… Gefascineerd luister je naar de adem van je eigen ziel, een essentie die je in jaren bent vergeten. Het is hier dat je voor het eerst de onmetelijke uitgestrektheid van je geest waarneemt, en je staat stil en verbaasd in de diepe stilte te midden van een onuitsprekelijke eerbied voor de goddelijkheid van je ziel. De verte, het blauw van de berg, de koepel van de grote gletsjer, het gewichtige gemompel van de stilte – dit alles wordt weerspiegeld en weerkaatst onder het gewelf van je ziel, dat zich uitstrekt over Hemel en Aarde, de wijde horizon van je geest. Je bent tot tranen toe geroerd, resonerend als een trillende klok in de zwangere stilte van Gods uitgestrektheid, er één mee wordend.”

Het volledige artikel is te lezen op Faces of Water, over tijd en water – CIMIC vzw

Dit artikel werd op 31/05/2023 geschreven voor de nieuwsbrief van CIMIC-VZW.

Van 22 tot 24 maart 2023 werd in New York opnieuw een VN-conferentie over water gehouden. Het doel van de conferentie was het vergroten van het bewustzijn van de mondiale watercrisis en het genereren van nieuwe verbintenissen en acties om de watergerelateerde Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) te bereiken. Tom D’Haeyer was erbij in New York.

Het is 1977, Mar del Plata, Argentinië. Na een jaar van voorbereiding door een panel van experts onder leiding van Yahia Abdel Mageed, de toenmalige Egyptische minister van Irrigatie en Waterkracht, aangesteld door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, wordt de eerste VN-Wereldwaterconferentie afgerond.

Deze conferentie wordt algemeen gezien als een succes en een belangrijke mijlpaal. Ze heeft geleid tot uitgebreide nationale studies over de beschikbaarheid en het gebruik van water, waterbeleid en uitgebreide nationale behoeftenbeoordelingen.

Het volledige artikel is te lezen op: Water is geen hulpbron, maar dé bron – CIMIC vzw

Een oproep tot ethisch rentmeesterschap

Van 2–4 december 2026 komt de wereld samen in de Verenigde Arabische Emiraten voor de VN-Waterconferentie, mede georganiseerd door Senegal en de VAE. Zes interactieve dialogen vormen de kern: 1) water voor mensen, 2) water voor welvaart, 3) water voor de planeet, 4) water voor samenwerking, 5) Water in multilaterale processen en 6) investeren voor water.

In aanloop hiernaartoe heeft de VN de tweede wereldwijde online consultatie geopend (deadline 17 oktober 2025). Maatschappelijke organisaties, academici, inheemse volkeren, lokale gemeenschappen, bedrijven en burgers worden uitgenodigd hun ideeën te delen voor de conceptnota’s die de conferentie zullen sturen.

Maar voorbij de doelstellingen rijst een diepere vraag: welke ethiek bepaalt onze relatie met water? Te vaak wordt water louter gezien als economisch goed. We moeten water erkennen als de essentie van het leven, als levensader van ecosystemen en fundament van veerkrachtige samenlevingen.

De conferentie zou ons richting een waterethiek moeten bewegen, waar rivieren en grondwater als levende systemen met rechten worden beschouwd. Een systeem- en veerkrachtbenadering kan de huidige fragmentatie overstijgen, en regeneratief waterbeheer kan ecosystemen herstellen, gemeenschappen versterken en verenigen rond een gemeenschappelijk doel.

👉 Dien uw bijdrage in: VN-Waterconferentie 2026 Consultatie

Het burger- en onderzoeksproject Drinkbare Schelde droomt van een rivier die weer zo schoon is dat je er veilig uit zou kunnen drinken. Het initiatief, ontstaan bij de Nederlandse stichting Drinkable Rivers, brengt organisaties en vrijwilligers uit Frankrijk, België en Nederland samen. Onder de noemer Drinkbare Schelde werken zij samen met burgers, scholen en wetenschappers om de waterkwaliteit van de rivier te meten en te verbeteren. Via citizen science worden op verschillende plaatsen waterstalen genomen en geanalyseerd, waardoor vervuilingsbronnen en trends beter in kaart komen. Naast data verzamelt het project vooral bewustzijn: een drinkbare Schelde vraagt om een nieuwe omgang met landbouw, industrie, afval en natuur.

Irrawaddy Earth sluit zich nu actief aan bij dit initiatief en neemt een belangrijke rol op in Vlaanderen. De organisatie coördineert het Vlaamse deel van de Drinkbare Schelde-wandeling 2025, schreef mee aan een eerste draft van de intentieverklaring voor een Drinkbare Schelde en zet zich in voor community building rond het thema. Daarmee helpt Irrawaddy Earth het project versterken en meer mensen en organisaties te verbinden met de droom van een schone, gezonde en uiteindelijk drinkbare Schelde.

Na tien jaar werking onder de naam Vrienden van Mbala-Mbala gaat de organisatie vanaf nu verder als Irrawaddy Earth vzw. Met de naamsverandering wil de vereniging haar bredere inzet voor duurzaam waterbeheer, klimaatresistentie en samenwerking met gemeenschappen in het Globale Zuiden beter weerspiegelen.

De voorbije jaren ondersteunde de vzw lokale projecten rond erosiebestrijding, regenwaterbeheer, ravijnherstel, landbouw en capaciteitsopbouw. Onder de nieuwe naam blijft Irrawaddy Earth zich inzetten voor sterke gemeenschappen en een gezonde leefomgeving, samen met partners en sponsors.

Dit jaar bestaat Vrienden van Mbala-Mbala 10 jaar. De eerste jaren als feitelijke vereniging, sinds 2018 als VZW. In die periode werd, samen met de lokale gemeenschap, gewerkt aan oplossingen voor enkele van de grootste uitdagingen in de wijk. Dankzij gezamenlijke inspanningen werden projecten gerealiseerd rond het bestrijden van erosie, duurzaam regenwaterbeheer, ravijnherstel en capaciteitsopbouw voor lokaal projectbeheer. Daarnaast werd ook een landbouwproject ondersteund, wat bijdroeg aan meer voedselzekerheid voor de bewoners.

In totaal werd de voorbije tien jaar 57.000 euro ingezameld voor deze initiatieven. Dit was mogelijk dankzij de trouwe steun van vrienden en familie, én de genereuze bijdrage van sponsors zoals OSJ Steunfonds vzw, Antea Group en de Koning Boudewijnstichting.

Met deze steun kon niet alleen concreet werk worden verzet op het terrein, maar werd ook een stevig fundament gelegd voor duurzame verandering. Vrienden van Mbala-Mbala kijkt met dankbaarheid terug op dit eerste decennium en met vertrouwen vooruit naar de toekomst.

Begin april 2025 werd Kinshasa, de miljoenenstad in Congo, zwaar getroffen door hevige regenval die leidde tot overstromingen en aardverschuivingen. Meer dan 60.000 mensen raakten getroffen en minstens 170 levens gingen verloren.

In een analyse voor CIMIC-VZW plaatst Tom D’Haeyer, water- en klimaatexpert bij Irrawaddy Earth, deze ramp in een bredere context. Hij wijst erop dat de kwetsbaarheid van Kinshasa niet enkel te maken heeft met extreme weersomstandigheden, maar vooral met de snelle en ongecontroleerde stadsuitbreiding, gebrekkige infrastructuur en het ontbreken van degelijk afval- en waterbeheer.

Hoewel zware regenval vaker zal voorkomen volgens klimaatvoorspellingen, benadrukt D’Haeyer dat structurele oorzaken zoals chaotische stadsplanning, aantasting van natuurlijke buffers en complexe landrechten de tol van deze ramp aanzienlijk verergeren. “Het begrijpen van de sociale en historische machtsstructuren rond landgebruik is minstens zo belangrijk als het analyseren van hydrologische processen,” besluit hij.

Link: Overstromingen in Kinshasa: meer dan alleen een natuurramp – CIMIC vzw

In Kinshasa (DR Congo) kampen verschillende wijken met zware erosie en overstromingen na hevige regenval. Vooral in Livulu, waar in 2019 een aardverschuiving tientallen doden veroorzaakte, is de nood hoog. Om dit aan te pakken werd het Kikesa-project opgezet, een samenwerking tussen de Association Internationale pour le soutien du Centre Kikesa (AICPKK), de Universiteit van Kinshasa (UNIKIN), de KU Leuven – AFD en verschillende internationale partners.

Het project richt zich op duurzaam regenwaterbeheer en ravijnherstel. Concreet omvat dit het opvangen van regenwater via citernes, de aanleg van ondergrondse afvoertunnels en buffers, de bouw van een betonnen opvangput en het aanleggen van vegetatie die erosie tegengaat. Daarnaast wordt gewerkt aan community building, sensibilisering en de zoektocht naar duurzame alternatieven voor afvaldumping in ravijnen.

Tom D’Haeyer ondersteunt dit project als technisch adviseur voor Antea Group/Vrienden van Mbala-Mbala. Onder meer door advies over de hydrologische berekeningen (Antea Group), de keuze van materialen, technieken en de duurzame inrichting van waterafvoer en ravijnherstel. Daarmee dragen we bij aan de versterking van de klimaatresistentie van kwetsbare wijken in Kinshasa en aan de opbouw van lokale kennis en capaciteit.

Impact erosiebestrijding Mbala-Mbala?

De eerste schetsen en plannen voor een systematische aanpak voor het bestrijden van erosie en het herstellen van ravijnen dateren reeds van 2015. De interventies werden geleidelijk opgebouwd, met vallen en opstaan. Wat is de stand van zaken? Er zijn geen degelijke topografische opmetingen beschikbaar om de evolutie te kunnen meten.

Wel staat het vast dat de ravijn Kamanyola waar de meeste interventies hebben plaatsgevonden er nu beter aan toe is dan vijf jaar geleden. De verdere ontwikkeling (verdiepen en verbreden) van de ravijn – en hiermee eveneens het risico op van verlies van huizen – werd vermeden. Het staat vast dat op verschillende plaatsten waar dammen werden gebouw het niveau van de bedding hoger ligt, en de sectie breder is. Het afstromende water is hierdoor beter beheersbaar en richt minder vernieling aan op zijn weg langsheen de ravijn.

Belangrijker is de vaststelling dat ingrepen die stroomopwaarts van de ravijn plaatsvonden, het gewenste effect hebben behaald. Langsheen (A) de weg werd een grote hoeveelheid water afgevoerd bij regenbuien. Dit afstromende water lag aan de basis van de ravijnvorming. De retentiestructuren die sinds enkele jaren werden aangelegd, en het regelmatige onderhoud, hebben ervoor gezorgd dat de hoeveelheid water dat zijn weg vindt naar de ravijn drastisch is verminderd.

Welke actie in de toekomst?

In 2021 zal onderhoud van dammen en waterretentiestructuren worden verder gezet. Er zal verder worden geëxperimenteerd met aangepaste technieken en er zal verder worden ingezet om vetiver als erosiebestrijdingsmiddel. De evaluatie in de ravijn leert dat bepaalde punten meer gevoelig zijn dan andere, hier bieden de kleine dammen onvoldoende weerstand.

Op deze plekken wordt overwogen om hogere en bredere dammen aan te brengen. Grotere constructies kunnen gaan fungeren als retentiestructuren in de ravijn, maar brengen ook hogere risico’s met zich mee, indien deze zouden falen bij extreme omstandigheden. Dit vraagt verder studiewerk en opbouwen van kennis en ervaring.

Een belangrijker aspect is echter het verstreken van het draagvlak en de participatie in de wijk. In de meeste staten (C) krijgt het afstromende water nog steeds vrij spel omdat inwoners moeilijk tot inzicht komen en te overtuigen zijn van de noodzaak van eenvoudige maatregelen om water zoveel mogelijk bij de bron vast te houden en te laten infiltreren om zo geulvorming in de wegen en ernstigere vormen van ravijnvorming tegen te gaan. Sensibiliseren is nodig om steun te krijgen en om vandalisme tegen te gaan.

Om de slaagkansen te verhogen zal in eerste instantie met – en via – lokale scholen worden gewerkt. Er zal een lessenpakket of modules worden samengesteld en er wordt een training voorzien voor de vrijwilligers van AVES die deze acties in scholen zullen uitvoeren. Een verder uitgewerkt voorstel met plan van aanpak wordt in het eerste kwartaal uitgewerkt. Dit wordt de inzet voor 2021!